Mik’ullpaya

Juan Revollo Valencia

Ayllu Tawqa, Cruz Kimray, Qhipa Ayllu, Jatun Qhillaji Suyu

Mik’ullpayamanta mayta parlaqta uyariq kani, mana rikurqannichu. Kunanpuni riqsiyta munaspa kachaykukurqani. Karitupi, jatuchaq urqukuna wayq’ukunapi, kikin mayu kantupichu kasqa. may jatun llaqtacha ñirqani, manataq jinapunitaqchu kasqa.

Mik’ullpayap kawsayninta riqsinapaqqa pi runakuna chay llaqtayuq chayri chay muyuyninpi ima tiyakuqkunata chayri mayman ripuqkunata tapurina kachun.

Runakuna willarikusqankumanjina, Mik’ullpayaqa Ispañul runakuna patrun tiyanan wasicha karqa, jinataq chay qayllakunapi Thanta Kancha, Tikala chaykunapis.

Chay patrun tiyasqantawan, maychus jallp’akunata paypaq jap’ikapusqantawanqa, maychkha chay jap’iykunapi runakuna kawsakuqkunaqa patrunpa makinpi rikhurirqanku. Jinamantataq patrunpaq llamk’aspa, patrunta uywaspa.

Imaynatacha wakin llaqtakunaqa chay patrunpa wasin kasqanwan llaqtachakunku, jinallataqcha Mik’ullpayapis kanman karqa, jinata yuyachikun, maychus runakuna willarikusqankumanjinaqa.

Wiñasqanmanjinataq, ñachu 1952 watakunapi patrunkunata qharqurapusqankutawancha astawan Mik’ullpayaqa llaqtachaykukunman karqa, chaypicha ña wasikunataqa qhipakuq runamasikuna ruwankuman karqa. Chaywantaq astawan atiyninman chayanman karqa.

Runamasikunaqa patruniswan kawsasqankupi machkha yaychaykunankuta, iñiyninkuta ima qunqarapurqanku, jinapis patrunpa yachaykunantañataq jap’iqarispa karqanku. Chaykunatataq astawan kallpacharqanku. Chay yachaykunaña kunankamapis riqsikun, Tawantinsuyu yachayninkumantaqa qunqarasqañacha.

Kay Mik’ullpaya llaqtapiqa (chay ñawpa watakunapi llaqta kachkaptin) machkha atiyniyuq raymikuna ruwakuq ñin, chay San raymikuna: Sam Miguel, Santiago, wakkuna imacha kachkan. Chay raymikunataqa patrunpaq llamk’aq runankunaqa yachaykunata chaqruspa raymichaykuq kanku. Chay raymikunamanqa tukuy chay jap’iy ayllukunamanta chayri ashinta kaqkunamanta chimpaykuq kanku. Chay yachaytataq patrunkuna ripusqankutawanpis thatkichillankupuni.

 

Maychus chay rayminkunapi manchay qhatu junt’a kariq Mik’ullpayaqa ñin. Mikhuy, k’analla, manka, p’uñu, uywa, uywa mikhuypis, tukuy ima junt’aq kariq ñinmi. Aqhaqa jinamanta, kintalkunamanta ruwakuq, chhika runa junt’aqman chayachinapaq. Chaywanpis aqhaqa mana chay llaqta ukhu wasikunallapichu kachkan ñin. May ayllukunamancha runa ripunan kachkan, chay ñankunapi, ch’in wawq’ukunapi, sapa machkha unay purisqapi aqhawa puriq runata suyarichkan ñin. Chayta willariwanku. Kunanpis aqhataqa ruwarichkallasqankupuni, machkha tutumata mallirichiwanku, chiqamanta aqhapuni.

Imaynachus kanman karqa. Mik’ullpaya runaqa, chay llaqta chawpi chayri Ispañulpa wawankukunachus chayri ispañulpa chakinta qhatiq runakunachus, saqra kankuman karqa. Mik’ullpayaman ima mikhuyllatapis chay qaylla ayllukunamanta apakukuqkuna chayaykuchichkaptinkumanta, chay q’asakunapi chay wayq’ukunapi qhichuqpacha kanku ñin, manaqa p’akirqarapuq imapis kanku ñin. Maytapuni patrun timpi chanta qhipan watakuna imaqa ayllu runanchiktaqa muchuchiranku. Chayraykucha icha yakupis apakapunman karqa, ima watachus.

Kunan p’unchawkunapitaq, Mik’ullpayaqa, chay willariwasqankumanqa mana imanmanpis churakunchu. Ch’inllaña, laqayalla wasikunallaña, chay qhapaq qhatukuna karqa ñinku chaykunataq mana chaychu karqa ñinapaq, sach’a junt’asqa. Laqayakunaqa jinamanta. Kikin Mik’ullpaya runaqa machkhitallaña, manacha icha chunkatapis pasankuchu.

Willawasqankumanjinaqa, mana iñinapaqpuni  !