sumaq takiy sumaq tusuy

Ch’akipa upyanajawa 

Juan Revollo Valencia

May imayna kawsayniyuq llaqtallapipis runaqa imaymana mikhuykunata mikhuspa kawsanchik. Runaqa kawsaynin thatkisqanmanjinachus mikhuyninta mikhunantaqa sumaqmanta astawan sumaqyachispallapuni kawsan. Chaypitaq, mikhuna sumaqyachiykunapi, imaymana yachaykunata apaykachanku, imaynachus runa warmikunan, chayri pi qharillapis, yuyaychakusqankumanjina, mayqinkunatataqcha ñawpa tatakunamanta ñawpa mamakunamanta jap’iqaspa kanku. Chay mikhunata ruway yachayninku ukhupiqa maychus chay upyana mikhunakuna kachkallantaq, mayqinkunacha mana khachunapaqchu chayri khamuspa mikhunapaqchu, astawanqa juk imapi simiwan upyaykuspa uquykukun chaylla. Waktaqri, chay ima mikhunatapis simiman churaspaqa khamusparaqpuni uquykapuna kan chay.

Tawantinsuyupiri, ñawpa watankunapi imapisri, maykunamantataq chay mikhunakunata wakichinapaq mikhuy puquy jamuq? Inkap kamachikuyninqa mana kikin Inka chantapis ayllun kawsanallanpaqchu karqa, astawanqa tukuy ayllukuna tukuy runankunapis kawsananpaq churasqa chanta junt’asqa karqa. Machkha kamachiykunanqa may yupaychana karqa, manchikuyniyuq kanapaq[1], mana pi runap ruwasqallanchu kasqanrayku, astawanqa Inkap ruwasqan, tata Intip atiynin qusqanwanchari. Inkap mayqin kamachiyninqa, kawsaywan ñinasqa kasqanraykuchari, mikhuyta puquchiypaqcha karqa.  Wakinkunaqa chay Ama suwa, Ama llulla Ama qhilla kamachiy yuyaywanmi runaqa llamk’aspa kawsasqanta ñinku. Jinapis, Inkap kamachiynin kasqanrayku, chantapis chay kamachiyninqa kawsayta jap’isqanraykutaq, runaqa mana llullakuq mana suwakuq manataq qhillachu kaq. Chayjinapicha, pay pachitamanta[2] machkha mikhunaqa karqa. Maykuna Inkap purisqan jallp’akunata puriykacharinchik chaykunapi imaynata unay runakuna jallp’akunata llamk’asqankuta qhawanchik. Chay jallp’akunamanta mikhuy jamuq, machkha kallpa churasqawan, maykunapitaqchari chay ayñi chanta mink’a junt’akuq kaq. Kunan pacha runakunaqa manaña anchata achkhamantaqa juk tarpuyta imaqa ruwanchikñachu (chay mink’ata), sapa sapallaña, aylluntin ukhullaña, chayri imaynamanta rakturllawanña llamk’arpanchinchik. Juk mink’apiqa ima yachaykunataraq junt’ana kaq (juk thatkiytaraq), pachamamamanta, wak’akunamanta, kikin chay uywirikunamanta ima lishinshataraq mañarikuna kaq, ima simikunata ñirispa, kukata akullirispa, imayna mana ima wakichisqata jaywarikuspa imaraqpis, kunantaq ajina sapa sapallamantaña tarpurarpaspaqa, manaña chay yachaykunataqa walichinchikñachu, ma junt’anchikñachu, mana sunquyuq tarpuyllaña, jallp’aqa manaña misk’itachu mujuta jap’iykakapun.

Chay jallp’ap qusqan puquy jamusqanmanta mikhuna runaman chayamun. Chay mikhunakunata imaymanamanta apaykachasqanchikmantataq chay “ch’akipa” upyay mikhuna apaykachasqanchik kachkan.

Kay laya mikhunataqa wakin qhichwa simikunapiqa imaymanamanta riqsinku, imaynachus simi pirwakunata qhawarispamanjinaqa, mayqinkunapicha kayjinamanta tariyta atisunman: ch'akipa. s. alim. Refresco, bebida sólo para apagar la sed. || Comida ligera en el laboreo. || Bol: Refrigerio, refresco. ch'akipaq. adj. y s. Que toma el refresco o la comida ligera. ch'akipay. v. Beber refresco sólo para satisfacer la sed. ch'akisqa. adj. Sediento, que tiene sed. || Deshidratado, secado[3]; Chakipaq Refresco[4]; Refrigerio, refresco[5]; Chiri hanpi. Refresco[6]; ch'akipa. s. Refresco. Bebida refrescante para apagar la sed[7]; Mishkiyaku (para quechua ecuatoriano) Fresco hampi (Quechua ancashino)[8]; Refrescare. Chiriyana. Chiriyachina[9]; UPYANA s. 1. Imapis upyakuyta atiq. Refresco, líquido para beber 2. Sañupis, qirupis kaq. Vaso. REFRESCO s. Upyana[10]; Refrefcar con frefcura. chiríyani.gui[11]; Refrescar al ayre. Chiri yachini, en agua, vnupi, con nieue, ritihuan. Refrescarse del calor. Chiriyacuni huayraricuni. Refrescarse cesando el calor. Humpiy ñatanirin o cacharihuan[12]. Machkha imaynapis kananqa, chay “ch’aki” simi saphi kachkan, chaymataq machkha k’askaqkuna, kawsayninkumanjina, yaparakun. Jina kaptinqa, chay upyay mikhunataqa “ch’akipa” simiwan riqsina kanqa, astawanpis imaynacha mayqin qhichwa simiyuq llaqtakunapiqa, kunan kutikunapis, kay simita apaykachachkallankupuni.

Chayllatapuni qhawarispa chantapis chay upyay mikhuykunajawallapuni t’ukurispataqri, pikunachus chay wakichiqkuna kasqankumantapis parlarinallataq kanqa. Chaypitaq, ayllu ukhumanta parlaspaqa, mama, chantapis warmi wawakunawan khuska, Tawantinsuyumantapacha chay laya mikhunakunataqa wakichinku. Chay yachayqa juk yuyay sut’i jap’isqallaña. Ajina imaymana mikhunata wayk’uyta yachasqankuwantaq, warmikunaqa, ayllup kawsayninta kallpachaq kanku, ayllu mamakunap wakichisqanraykutaq, kawsayqa sunquyuq, sunquchasqa tarikuq. Chay “qharitaqa mikhunawan tarina” ñiyqa manacha qhasillachu kanman, chaypichari chay “mikhunawan sunquta suway” kaqkunaqa sumaqmanta kawsayqa warmip makinpi kasqanpis allinta qhawakuchkallanmantaq.

Ima puquykunamantataq chayri ima mikhuykunamatataq chanta chay ch’akipataqa runaqa ruwaq kankuri? Tawantinsuyupiqa imaymana puquykuna kaqkunamanta ch’akipataqa wakichillaqtaq kanku. Chaypicha saphi puquykunamanta, yura puquykunamanta chanta muju puquykunamantapis ruwallaqtaq kanku.

Chaymanjinataq sara chayri ima puquyllapis wasipiqa kananpuni kaq ñin. Saramantaqa imaymana mikhunata ruwaq kanku. Juknin kaqtaq chay ch’akipa ñichkanchik chay, astawanpuniqa chay “aqha”, maytachari Tawantinsuyup juk kaq yachaynin kallarqataq. Imaraykuchus chay aqhaqa ñachu yakumanta ch’akichikuchkaspa upyanapaq kaspaqa may ushnu chhiqankunapi apaykachanapaqpis kallarqataq, imaynamanta Tata Intita, Mama Killata chantapis Pachamamata yupaychanapaq apaykachakuq.  Jinapis, aqhapis mana sarallamantachu ruwakun. Yachaykuna risqanmanjinaqa, aqhapis imaymana puquykunamanta ruwakullantaq, chaypiqa saphi puquykunamantapis ruwakusqanta uyarikullantaq, chayri mayqin misk’i puquykunamantapis, imaynachari thaqu puquypis aqhapaq apaykachakusqan yachakullantaq. Jatuchaq raymikunapaqqa achkha puquy achkha mikhuy kasqanmanjinallataq aqha ruwaypis akllakullantaq. Pisilla mayqin puquypis kaptinqa, manacha chay puquymanta aqhata ruwayqa tukuypaq wakinanpaqchu kachkanman. Tawantinsuyup jap’iykunanpiqa sarata astawan puquchisqankuraykutaqri, chantapis ima wak puquykunatapis sarawan chhalasqankuraykutaqri, saramantacha aqhataqa ruwaq karqanku.

Juk puquy kayjina upyay mikhunata ruwaqkunaqa chay “kinuwa” chayri “kiwna” kachkallantaq. Kay puquyqa allin atiyniyuq, runap ukhunta kallpachaqkunanqa sumaqmanta runakunap mask’asqan. Chaykunataqa Tawantinsuyu Inka chanta runakunaqa allinta yacharqanku, chayraykutaq ayllukunapi imaqa kinuwataqa puquchillaqpuni kanku, jinaspataq mikhunallankupaqpuni. Jinapis, yuyarisqanchikmanjinaqa, kunan suyukuna rikhurisqankumantapachaqa, kay tawantinsuyu puquy kinuwataqa mana anchata mask’akuqchu, astawanqa ayllukunallapi, chakra patallapi mikhukuq. Qhipamanña, ima kallpachaykunayuqpunichus chay puquy kasqanta yachaytawanña, machkha imaynakunamanta runaqa mikhuyta qallarin, ichachus mana mikhuyllatachu, astawanpuniqa jawa suyukunaman ranqhayta qallarinku. Chaytaqri qullqiwan ñinakun. Maychari ayllukunataqa manaña unayjinachu kawsaywan jap’inachin, imaynamanta qullqi jap’iyllamanña runataqa apan, manaña machkha atiyniyuqchus kiwna puquchiy kasqanta qhawakunchu. Ajinapi kiwnaqa astawan qullqi chaninnin wichariykullanpuni, chayta yachaspataq chakra runa ayllu runaqa kiwnata tarpuq churakun. Allinta qhawarispataq, kiwnataqa, pikunachus puquchiqkunaqa, mana mikhunkuñachu, ranqhasqankuwanqa pi runachus mikhun, ima ukhuchus kallpachakun. Kiwnata puquchiq runataqri chay kiwna ranqhasqan qullqiwanqa arusta, jiriyusta, wak mikhuykunata rantiranku, maykunataqchari manaña kiwnajina kallpachaqniyuqkunañachu.

Kay kutipiqa, maychus chay Qhichwa Jatun Yachaywasipi, yachaqaqkuna tiyanku chaykunapi, Jatun Yachaywasip mikhuna wasinpi, chantapis yachaqana wasikunap jawankunapi mamakuna imaymana mikhunata ranqhanku, chaykunamantaqa chay ch’akipakuna jukqa kachkan. Chaykunatataq yachaqaqkuna, yachachiqkuna chanta pi llamk’aqllapis chimparispa rantikuspa mikhunku upyanku ima.

Jinapis, llakiyqa, machkha runap umanpiqa, imayna wakichisqachus, ch’uyachus llimphuchus, chay yakukunataqri t’impusqachus chawallachus, llimphu makiwanchus wakichisqa mana mayllasqallawanchus, chaykunata qhawarina t’ukurina kanman. Chay jawaqa, imaynapachataq, imayna makinkuwanpis jap’isqallachu, chay ch’akipa jaywana qirukunapis allin mayllasqachus manachus. Chay tukuy qhawariykunata t’ukuriykunata, chay uypay chhiqankunajawa, yachaqaqkuna riqsisqankuwan kay qillqaykunapi riqsirichispa t’ukurichiwasunchik.

---

[1] “manchikuyniyuq kay”, mana machu machu kay, llanu sunquyuq kay, runa sunquyuq kay. Kay simiqa mana chay kikin manchikunamantapunichu parlachkan, astawanqa mana alawantira chayri may juqharisqa kanamanta.

[2] “pay kachitamanta”, mana pi tanqananta suyaspa. Yaqha chay “automático” simiman ñikuchkanman.

[3] Qheswah Español Qheswa simi taqe, Segunda edición Cusco, Perú, 2005.

[4] Gutierrez Leoncio y otros. Apurimaqpaq Runasimi Taqe Diccionario de Quechua Apurimeño, Preliminar, Abancay, Perú Feb. 2007.

[5] Ministerio de Educacion Bolivia. Arusimiñe,  2004.

[6] Espinoza Elizabeth y otros. Diccionario bilinguie quechua castellano. Chanka, Cuzco.

[7]Layme, Teofilo. DICCIONARIO BILINGÜE Iskay simipi yuyayk’ancha, 2007.

[8] Robert Beér, y otros. Vocabulario comparativo quechua ecuatoriano quechua ancashino, Brighton. Octobre 2006.

[9] Eibamaz. Diccionario kichwa castellano ñawpa yacha shimikuna, Ecuador.

[10] Quiroz, A. Iskay simipi simipirwa. 2010.

[11] De Santo Tomas, D. Vocabulario de La lengua general délos Indios del Perujlamada Quichua. 1560.

[12] Gonzalez H. Diego. Vocabulario de la lengua general de todo el Perv llamada qquichua, o del inca. 1608.