Q’UÑI JALLP’A JAP’IYKUNAPI PALMITU INDUSTRIA

Qillqaq: Jhonny Ronald Franco Alavi

Qallariynin

Quchapampa q’uñi Jallp’a jap’iypi palmituta puquchiyta qallarikurqa kay palmito ñisqa, maychus 1993 wattamantapacha. Chay watapitaq 227 iktariyapi puqurichiyta qallarirqanku. Tanqarisqataq karqa kay pachapi riqsisqa karqa Desarrollo Alternativo ñisqa chay. Ranqhana wasikuna aswan qhawarisqakunataq karqanku Brasil chanta Argentina suyukunapi. Chantapis chay pachapi kuka puquchiyta chinkachiy munasqankuwan palmitu puquchiyta astawan uqharirqanku. Kimsa watakunallapi 642 iktariyaman jatuncharikurqa, 1998 watakamataq 4876 iktariyaman chayaspa karqa. Chaymanta ñawpaqman ch’ampaykuna rikhurispa karqa suyunchikpi, ranqhana wasikuna wivchq’akuspa karqa Brazil suyumanta, chanta 2000 watapi Argentina suyu jatun ch’ampaypi tinkurispa kasqanrayku ranqhay wasikuna urmarispa kallarqankutaq.

Jaqay 2000 wata tukukuyta chay puquy 2725 iktariyamanta ma wiñarqañachu, astawanpis chinkarispa karqa kay puquy, mana qulqi apamuyniyuq kasqanrayku, imaptinchus ranqhana wasikuna wichq’asqa kasqanrayku.

Chay phutiykuna yapaykurikuspa karqa imaptinchus puquchiqkuna chinkachiyta munasqankuwan kay puquyta chanta kuka puquchiyman kutiriyta ñisqankurayku.

SHINAHOTAPI PALMITU MIKHUY RUWAYKUNA 

UNAPPAL

Kay UNAPPAL palmitu mikhuy ruway wasiqa kachkan San Isidro ayllu jap’iypi, jatun ñan Cbba. - Sta. Cruz  patapi tarikuspa kachkan. Intiru chay puquy tikraqkunamanta aswan sullk’a karispa kachkan. Chantapis ayllu ukhumantapacha chanta Bolivia Suyu kamachiqkunawan ima khuska apaykachaspa kanku.

Chay UNAPPAL ñisqapiqa palmitup sullu k’aspinta mikhunapaq wakirichinku, chay envasados, enlatados ñisqapi ima wakirichinku.

UNAPPAL puririspa kachkan 2011 wata quya raymi killamantamantapacha, San Isidro ayllu ukhupi, km 183 jatun ñan Cbba. - Sta. Cruz  patapi, Planta Estatal ñisqataq kachkan. 

Puquy jap’iynin

Kay UNAPPAL llamk’ananpaqqa 45% puquchiqkunata jap’irispa kachkanku, thatkichannankupaq,  intiru palmituta Quchapampa quñi Jallp’a ukhupi puqurichisqankuta.

Kunan pachapi 3500 iktariya karipun, mayqinkunachus jaywarispa kanku palmitu phasa k’aspikunata, tarikuspataq kan kay puquy Shinahota, Villa Tunari, Chimore, Puerto Villaroel chanta Entre Riospi ima, astawanpuniqa Shinahota jap’iymantapuni.

Ranqhakuynin

UNAPPALPI palmito wakichisqata Venezuela suyuman aparichispa kanku ranqhakunanpaq, kay suyumanta rantiqkunawan  chukuykurispa karqanku uyniyta qiparispa rankhakunanpaq. Chanta qhawarikuspa kachkan Argentina chanta Europa chhiqan wasikunata ima qhipaman.

Rikhuriynin chanta puririynin ima

INDATROP puquy tikraq wasi kaqpis Shinahota jap’iypi chanta intiru Quchapampa q’uñi jallp’a jap’iymanta ima aswan unayniyuq kachkan, chay FABOPAL kaqwan khuska.

Achkha runakuna wak llaqtakunamanta Quchapampa q’uñi jallp’aman chamusqankuwan mask’arikuspa karqa apurayllata, imaynata allin kawsayta taripanapaq, chaypitaq qhawarikuspa karqa, riqsichispa ima karqanku kay puquy allin kasqanta.

Tiyakuynin

Kay puquy tikray wasuqa tarikuspa kachkan Shinahota japiypi, km. 185 jatun ñan Cbba. - Sta. Cruz  patapi, chaypi llamk'arispa kachkanku 1987 watamantapacha.

Rikhuriynin chanta puriynin ima

Palmito puquyqa ñawpaq pachakunamantapuni kay 1987 chanta 1993 wata ukhupi allin kallpachasqa karqa. Chay pachallapitaq rikhurispa karqa Shinahota jap’iypi kay iskay FABOPAL chanta INDATROP puquy tikray wasikuna, astawanpis ñawpaqpi willarispaña karqayku imachus ch’ampaykuna karqanku chaykunata.

Tukuchaynin

Kay iskay puquy tikray wasikuna karispa kachkanku sapa juk, juk makillapi, kunanpi sutichasqa, empresas pivivadas ñisqa. Jinapis, allin kusiy imaptinchus kay Bolivia suyu ukhupi wakirichisqa palmituta jaywarispa, ranqharispa ima kachkanchik.

Astawanpis kallpacharina kanman astawanpuni tukuy laya mikhuy wakichisqakuna ayllukuna wiñarinanpaq.