JUK MAYK'A CHAKRA UNQUYKUNA
Qillqaq: Elena Gonzales Guzman
Kay unquykunamanta parlaspaqa imaymana
kasqankuta ñisunman. Icha khuruqa (unquy ñinayaspa) ñikun kay ima laya puquykunallamanpis yaykuytawan ima
puquyllatapis mana allinpaq wakjinayachinku. Kaypi ñisunman tukuy laya
kasqankuta: unquchiq khurukuna, wakkuna, chanta ñuqanchikpis (runakuna) chay
khuru kallasunmantaq. Chaymanta parlaspa, kaymanta sumaqta t’ukuspa
yuyaychakunajina, imaraykuchus kay khurukunaqa ima puquyllatapis pisiyachinku,
puquyninta. Chayrayku parlasun kay astawan riqsisqa khurukunamanta.
Yuthu
Kuk uywaqa yana ch’umpi, llasa p’isqu. Mana
utqayta phawayta atinchu. Chantapis jatun wisayuqjina.
Kay p’isquqa khurujina qhawasqallataq,
imaraykuchus papata puquynin tukuychachkaptin mikhuyta qallarin. Kayqa
maypichus papata tariytawanqa, chay chhiqanpi ch’aki ichhumanta wasita ruwaspa
thapachakun. Chaymanta sapa paqarin, niraq waliqta sut’iyamuchkaptin, papataña
jusk’uchkan, mikhunanpaq.
Kay p’isquqa pikunwan jallp’ata allaspa
papata tariytawan chhulun. Chanta pusaq phani paqaiymanta, chaykamajinalla
mikhun. Chanta ripun thapanman.
Runtuta kullirasqata churan, runtunqa wallpa
runtumanta tumpawan juch’uy. Jinapis, mikhuyta atillanchiktaq, runtuntapis,
chayri kay p’isqutapis.
Jinamanta, chawpi p’uchaytaqa yakuta
mask’aspa purin, chayri mikhuspa. Chaypis[1],
sut’yaymantawan tawa phini sukhayaymantawan tutayanankama astawanqa mikhun.
Kay p’isquqa riwu tarpuymanpis yaykuspallataq
kan, tarpusqatawankama chayman riwu thawiq rin. Jinapis, kayqa maypichus
sumaqmanta miranku chay chhiqanpi, mana chayri kay chhiqanpi pisi mikhunankupaq
tarikuptin.
Imaynamanta kay p’isquta pisiyachina
Kay p’isquta pisiyachisunman sapa
sut’iyaymanta chanta sapa sukhayaynin chakra pataman rispa. Chaypitaq qharquspa
kay p’ispu wak aylluman sapa kuti qharquptinchin ripunankupaq. Chayri
kallanmantaq kay p’isqukunata jap’ispa, mana chaypis[2]
papa tarpusqataqa sumaqta jallmana, mana kay p’isqu papata mikhunanpaq.
Thuta
Kay juk juch’uy khuru ch’umpi llimp’iyuq
pilpintu, qutu ukhupi tarikun. Kay khuruqa 142 p’unchaypi wiñayninta tukun. Jinapis,
juch'uy kaspapis kayqa manchay millayllataq, imaraykuchus achkha puquykunaman
yaykullantaq, chaymanjina ñawpaqta papa puquyman yaykusqanmanta parlaspa.
Kay thutaqa papa puquypi papa q’illuyayta
qallariptinkama yaykunpacha. Chaymanta mikhuyta tariytawan runtuta churayta
qallarinpacha. Kay rutukunataq khuruman t’uqyaytawan yuraq q’illu llimp’iyuq
papaman yaykunku. Papa ukhupi yankunatajina ruwaspa sich’imanta papa ukhupi
thapachakun. Chanta chaymanta lluqsiytawan qarachakunku, jallp’a ukhuman
yuykunankupaq. Chaymanjina papa puquyta pisiyachin. Chaypis runaqa mana anchata
kay khurupiqa pisimanta t’ukurinchu, imaraykuchus mana riparanchu achkhamanta
pisiyachisqanta.
Chanta kay thutaqa papa puquyta
uqharisqankutawanpis yaykullanpuni, imaraykuchus papa jallch’ana chhiqanta mana
jampiptinchikqa chaypi papawan khuska miranqa. Jinamanta mana imawanpis jampiptinchikqa
kay papa jallch’asqata mikhullanmanpuni.
Kay thutaqa sarapipis kallantaq.
Kay sarata ch’akichiptinchik chaypi mirayta qallarinpacha, maychus papapijina
kikillanmantataq sara jallch’asqapipis wiñayta atin, sarata jak’umanjina
parachispa. Kay khuruqa utqayta wiñan, imaraykuchus karuta phawasqanrayku. Kay
thuta thutallata puquykunata apaykachaspa mirachillasunmantaq.
Kay thutaqa ñuqanchikpaqpis khurujinallataq
kan, imaraykuchus juk wasipi ima p’achallatapis laqhaman churanki chayri
churarayachinki, chay chhiqanpipis mirallantata[3]
atin.
Kay khuruta pisiyachiymanta
Kay khuruta pisiyachisunman sumaq
llimphuta kay papa tarpunakunata jap’ispa. Chanta papa mujuta rantikuspaqa certificasqata rantina, mana ima
khuruyuq kay papa kananpaq. Chanta, maypichus papa jallch’ana chhiqanta
naqtalinawan uchu yakuwan iwkaliptu sach’ata chanta jaya churakunata mast’aspa
churana. Kay papa tarpuna ukhuta ñiraq tarpuchkaspa sumaqta llamk’aytawan
ruphaywan chayachina, kay khurukuna wañunankupaq.
Waykhu
Kikin uywaqa yuthujinallataq,
astawan jatun chaylla. Papa khurullataq ñikun. Yuthujinallataq papata wajinayachin,
chaymanjina kayqa papata astawan achkhata mikhun.
Challu Waka waka
Juk juch’uy phawaq khuru kay
pilpintukuna ukhupi tarikun. Yana llimp’iyuq yuraq ñañu q’illu chhiqanniyuq
wasanpi kay khuruqa. Kay khuruqa ch’aki k’aspikunapi astawanqa kawsan, jutk’uta
ruwaspa yaykun, chay ukhupi mana pipis wanchinanpaq. Chanta kay khuruqa papapi
juk killamanta papa q’illuyanankama tarikuyta atin, chaypi papap laqhikunanta
mikhun. Kay khuruqa anchatapuni miraykuspaqa t’ikata mikhullantaq, chawpi
tullullanta puchun.
Kay khuruqa pampapi, chay
maypichus puquy, chaypi 50manta 80 runtukama wachayta atin. Kay uña khurukunaqa
mask’allankutaq wak laya khurukunata, mikhunankupaq.
Taraqachi
Juk p’isqu, puquykunaman yaykunpacha,
uma umallanta mikhuspa.
Kay p’isquqa chuqlluta, arwijata,
riwu chanta ima q’umir puquyllatapis sumaqmanta mikhun, chhutuspa chhutuspa
thantallata saqin.
Kay p’isquqa mana sapanchu purin,
chayri qutupi purinku. Paykunaqa paqarinpiwan chanta sukhayaypiwan kay tukuyta mikhusqa
jurayk’anku[4],
chanta p’unchayninpiqa jatun sach’akunapi chayri thapankupi sayanku.
Atuq
Kayqa juk uywa, allqu chhikan, jatun
sinqayuq aychata mikhun, q’illu llimp’iyuq sallqa uywa ñikun. Chaypis kay
atuqqa khuru tukuy laya wasi uywakunapaq, imaraykuchus, kay uwijamanta parlaspa,
ñikun kay atuq uwijata mikhusqanta. Urquman uwijakunata mikhuqta apaptinchik,
mikhukapunkupacha, mana mikhunankuta tarispa yarqhasqa purinku. Jinapis, juk
urqu k’uchu ch’inpi wasi kaptin chay wasimanpis uwijakunata mikhuq rinkuman,
imaraykuchus kay uywakunaqa yachakunku.
Kay atuqqa chantapis
mikhullaytataq atinman wallpakunata, runtuta, allqutapis. Kay sallqa uywaqa sinch’ita
phiñakun, mana aychanta jap’ispaqa, maychus jap’inankamapuni mask’an.
Imaynamanta pisiyachina
Kay khuru pisiyananpaqqa
uywakunata sumaqta qhawana. Manataq urqu k’uchupi sapankuta uywakunata
saqinachu.
Añathuya
Kayqa juk uña khurulla, tuta astawanqa purin,
jallch’asqa sarata mikhuspa, chanta wallpakunata runtuta ima mikhullantaq.
Imaynamanta pisiyachinapaq,
uywakunata chanta puquykunata sumaqtapuni jallch’ana.
Allqu
Kayqa juk wasi uywa, chaypis qhawakusqanmanjinaqa
khurullataq wakin puquykunapaq, maychus sarapi pisiyachispa kan. Kay uywa mana
wasinpi mikhuyta qaraptinku sara chakraman rin, kay mallki chuqllupi kachkaptin,
jinamanta mikhuyta qallarinpacha, wawa chuqlluqa misk’i kasqanrayku. Kayqa juk
killajinalla, chaypis mayqin allquchus mikhuyta yachayun[5]
chayqa, ch’aki sarakanankama mikhun.
Chanta wak puquykunatapis mikhullantaq, maychus
kay frutilla ñisqa puka puquyta tukuyninta surk’amanta surk’a mikhun, sapa
phunchay, chanta arwijatapis q’umir kachkaptin mikhullantaq, jinamanta
wallpatapis wakin mikhunku.
Imaynamanta
chinkachisunman
Allqukunata mana chakrakunaman
riqta saqispa. Chantapis, kay
uywakunamanqa mikhuyta qaranapuni, mana wak mikhuykunata mikhunankupaq.
Q’ichichi
Kayqa juk q’umir p’isqu, chanta
khurukuna qutullapitaq tarikun, wakin puquykunata mikhusqankurayku, chanta
wakin t’ikakuna tarpuymanpis junt’allaspataq kanku.
Sara puquypi kay p’isquqa junt’an
saraman, maychus ñiwaq, waliqta chuklluchkaptin. Kay p’isquqa yaykuytawan wawa
chuqllunta mikhuyta qallarinpacha. Chanta kay p’isquqa arwijatapis q’umir
kachkaptin mikhullantaq.
Kay p’isquqa juk sach’a chiliqchi
ñikun chaypi sayan, imaraykuchus kay sach’aqa achkha t’ikayuq, chay t’ikata
mikhuspa kananrayku thapachun chaypi.
Imaynamanta chinkachina
Kay p’isquqa kanpuni, chantapis
mana anchata puquykunata mikhunanpaqqa chay puquy kantuman manchachikunata
churana. Kayqa ruwakunman mawk’a p’achamanta chayri wak imakunallamantapis, kay
p’isqukuna manchikunankupaq.
Juk’ucha
Kayqa juk juch’uy uywa kay
roedores uywakuna ñisqa qutupi tarikun. Chanta achkha laya kay qutupiqa kanku.
Maychus wasipi chakra patapi chayri mayllapipis miran.
Kay juch’uy uywaqa jinamantapis
chakrakunata, puquykuna jallch’asqata ima mikhuspa kawsan. Sarataqa mikhun
jallp’a patapi, sara chuqlluyuqña kaptin, chay maypichus mikhunanpaq achkha
kasqanta tariytawan, chay chhiqanpi thapachakun, qayllalla mikhuq rinanpaq kaptin.
Chanta kay sarata k’utuptinkuñaqa chay ch’aki sara urapi thapachakun.
Kay khuruqa suqtamanta chunka
iskayniyuqkama uñachan, sapa wachaypi. Kay uñakunanwan utqaymanta sarata
kayniqmanta jaqayniqmanta mikhun. Kay mikhuspataq chay tukuy purisqan chiqanta
ch’ichichan, jisp’ayninwan, akanwan ima. Maychus kayqa mana waliqchu runa
mikhunanpaq, imaraykuchus kay juk’uchaqa kimsa chunka unquykunata runaman
chanta kay mansu uywakunaman ima chimpawasunman ñikun. Pichus chay jisp’aynin
jisp’ayninllata maytachus mikhusqan chiqanta
mikhuptinchik, unquchikun, imaraykuchus chay llawsanpi unquy kachkan. Chantapis,
wakin uywakunaqa ch’aki sarata juk’ucha juk’uchallata mikhunku, kay unquykuna
yaykullanmantaq.
Chanta kay juk’uchaqa mana sarallapichu,
chayri[6]
wak laya puquykunapipis kallantaq, maychus kay aruspi, jinallamntataq yaykuyta
yachan puquy jallch’asqa kachkaptin.
Jinallamantataq ñikun mikhusqanta kay puquyta
khawasqankuman jina kay tukuy laya puquykunapi maychus sara, arroz, riwu, papa,
sibara, uqa, caña misk’i puypi, cacao ñisqapi, palma aceitera ñisqa, kay
frutales ñisqa, chanta jak’uman pituman jallch’asqakunaman ima juk´uchaqa juk
pusaq pachaqchata chunka pachaqcha kama pisiyachiska kan, jinamanta kay
ch’anpayqa sumaqmanta t’ukunapaq imaraykuchus kay juk’ucha unquykunata
churasqanrayku.
Kay qhawasqankumanjinaqa kay
juk’ucha mana kay jallch’asqa puquykunallatachu mikhuspa kan chayri kay
maypichus mikhuchkan chay chiqampi waq imakunallatapis manchayta piqtuspa kan
imaraykuchus pirqakunata, k’aspikunata juskusllapataq kaq mikhunata mask’aspa
chaymanjina kay khuruqa maypichus uywakunapaq mikhuna jallch’asqa kay
chaymanpis yaykullantaq.
Kay chhiqanpi chay mikhuykunata
ch’ichichaspa maychus kay ch’ichichasqanrayku uywakunaman unquy yaykullantaq.
Astawanpis, ñuqanchikmanpis kay unquykuna yaykullawasunmantaq, maychus kay
ñinchikña tukuy chhiqanpi kay juk’ucha tarikusqanta.
Chanta kay khuruqa manchiskiri,
ch’in, tuta khuru, imaraykuchus pakakuspa purin. Chayrayku tumpallaraq kaptin
mana anchata yachakunchu. Chaywanpis q’apayninta shintispa utqayta yachasunman
maypichus kasqanta, jinapis astawanña miraptinkuqa yachakun kay khurup
kayninqa.
Chiñi
Chiñiqa juk juch’uy tuta khuru, tutalla phawaykachan. Kaymantapis[7],
tukuy kay jallp’a patapi 1250 layajina kanku; kaymanta maychus 132jinalla kay
Bolivia suyupi tarikunku. Chaymanjina,
kay khuruqa chiri jallp’akunapi, tumpa chiri jallp’akunapi, q’uñi
jallp’akunapi, kay Santa Cruz, Pando chanta Beni jap’iykunapi tarikunku.
Kay khuruqa manchiskiri, maychus
urqu k’uchuspi, mullpha k’aspi ukhupi, urmasqa laqhikunapi jutk’ukunapi, ch’aki
sach’akunapi, saqisqa wasikunapi ima sumaq pakasqa tarikunku.
Kay 132manta juk laya chiñilla
kay millay khurujina ñikun. Maychus kay 131taq waliq kanku, imaraykuchus kayman
jaqayman phawasqankurayku. Juk phanipi 600manta 1200 thutakunata chayri
ch’uspikunata mikhun.
Kay Centro de Biodiversidad y
Genética de la Universidad Mayor de San Simón (UMSS) kaqta apaykachaq, Luis
Fernando Aguirre, qhawasqanmanjinaqa kay 700 layajina puquykunata
t’ikakunamanta ima mikhuspa kawsanku. Chanta chay puquykunata mikhusqankuta
maypichus phawasqankuta wanunpi t’akaspa mirachin.
Jinamanta, kay llawarta mikhuq
chiñimanta parlaspa, kay waka chayri wak uywakunamanta ñuqanchikmantapis
llawarta urqhuwasqanchikrayku kayqa, chayrayku kay insivos ñisqa tiyapun, kay
chiñiptaqa, maychus chaywan khuchuspa llawarta urqhun, chaymanta llunk’unanpaq.
Kay llawarta urqhuchkaspa kay khuru
rabia silvestre ñisqa unquyta
churayta atin, chay ima uywatachus khanisqanman.
Imata ruwana
Ñawpaqtaqa mana kay laya chiñita
pantachikunapaqqa sumaqta qhawana. Kay laya chiñiqa jatuchiq silluyuq, rikran
patapi kachkan. Mana chupayuqchu. Uyanqa mana ñatusqachu, chayri ura simin
lluqsisqajina, kaywan llawarta llunk’unanpaq.
Ima uywallapis kay chiñiwan
khanichikuspaqa chay khanisqa chhiqanman vampiricida
ñisqa jampita churakunankuta ñikun. Kay chiñi kikinqa khanisqallanmantaq
kutimuptinqa kay jampita llaqwaykuspaqa, wañunman.
Pichus kay khuruta jap’iyta
munaspaqa, sumaqta makinchikman imallatapis churakuspa chanta juk ch’ipawan ima
jap’ina. Chaymanta, wasanman kay vampiricida ñisqata churaytawan
kacharipuna. Maychus kay khuru kay maypichus qutun urqu k’uchupi kachkan
chayman kutinanpaq iamraykuchus paykunapura pichanakunku, chaypitaq
wañunankupaq.
Laqatu
Juk pampa khuru, yuraq llimp’iyuq
chayri q’illu llimp’iyuq. Kay ima puquyllamanpis yaykunpacha. Chay ukhupi
thapachakunanpaq chayri mikhunanpaq, kay papa puquymanta parlaspa.
Kay khuruqa ñiraq papa waliqta
puquyta tukuchkaptin rikhurinpacha, wawa papaqa misk’i kay khurupaqqa,
chayrayku. Maymanchus yaykusqantaqa juk jusk’uta saqin, kay papata millayman
tukuchispa jinataq achkhamanta pisiyachin.
Kay puquytaqa imaraykuchus papa
allakusqantawanpis kay khuruqa chayllapipuni kachkan, maychus mana lluqsiyta
atinchu.
Kay laqatuta llaykullantaq uqa
puquyman, papapi jinallataq miran, manaraq kay uqa waliqta puquchkaptin chanta
kay khuruqa papa lisaman chanta wak laya jallp’a ukhupi puquykunan ima yaykun.
T’uqtu
Kayqa juk unquy, imaraykuchus ima
puquyllapis q’illuyayta qallariptin chaypi yachakun. Chantapis kay t’uqtuqa kay
paraptin ruphaptin phanimanta phani chay pachay jukinayaptin rikhurinpacha. Imaraykuchus
juk chiñi khuru kay unquy rikhurinanpaq yaykun chay mallkiman.
Kay unquyqa astawan yachakun kay
papa tarpuypi, imaraykuchus papa astawan llawch’i kay unquyta atipananpaq, wak
tarpuykunamanta ñisqaqa, imaraykuchus
astawan achkha laqhikunayuq kaptin chayrayku, maychus laqhimanta laqhi utqayllata
mirarpan kay unquyqa chanta papaqa q’illuyapuyta qallarinpacha, chaypitaq
manaña uraman kay floema ñisqata apanchu, chanta ñillataq uramanta kay xilema
ñisqata pataman apanchu. Chaymanjina mallkiqa ch’akipuyta qallarinpacha,
chaypiqa papanqa manaña wiñañachu, chayri kikinpi sayan.
Siwa
Juk papa unquy, papa anchata
qarpaptinchik yaykun. Papa yakuta munan, chanta mana yakuqa sayananchu tiyan.
Kay unquyqa yaykullantaq sapa
kuti ancha paraptin, papa anchata yakuta ch’unqaptin. Kay tukuy papakuna wakjinaman
paran, imaraykuchus manaña ch’akichu, chayri yaku papaman paran, kaymanjinataq
manaña waliqñachu mikhunapaq, imaraykuchus wakjina q’apayniyuq. Kaymanjina kay
unquy yaykuptin manaña waliqñachu ranqhanapaq ñitaq mikhunapaq, jinamanta achkhamanta
pisiyachin kay puquy uqhariypi, maychus pichus tarpuqpaq mana waliqchu.
Qhasa
Kayqa jinallataq, juk
unquyllataq. Sumaqmanta qhawaspaqa kay achkhamanta pisiyachin, tukuy laya
puquykunata. Kayqa sinch’i chiri chayamuptinkama tukuy q’umir puquykunata
ruphan, chayraykutaq puquykuna ch’akipun.
Kay mana jinamanta ch’akichinanpaqqa
juk sukhayay sumaqmanta pacha pukayayta qallarin, mana nimaynata wayra
phukunchu. Juk chiri chirilla tutayaykuchkaptin chayamun. Chaypiqa yachakunña
chay ch’isi qhasamunantaqa.
Chaypis, wakin kutiqa manataq
ajinachu, imaraykuchus tutallan chay tukuy wakikun; chaymanta tawa phani
sut’iyaymantapacha sinch’i chiri qallarin, maychus kay phanimantapacha
sut’iyanankama manchayta chirin. Kaypitaq
puquykunata ch’akichin, maypichus yaku chay chhiqankunapitaq khullunka[8]
ruwakun, yakutaq sayan chay sinch’i chiri kasqanrayku.
Imaynata jark’ana
Kay qhasa mana jap’inanpaqqa
sumaqpuni ima pachapichus tarpuna chayta yachanaqa, mana qhipata ñitaq ñawpaqta
tarpunapaq.
Kay qhasawan jap’ichikuspaqa, chay ima tutachus
qhasan chay ch’isi risunman tarpuna pataman, tawa phani sut’iyay kachkaptin
kantun muyurisqatataq ninata ruphachisunman, mana chay qhasa jap’inanpaq.
Comentarios
Publicar un comentario
Compártenos tu comentario aquí: