POJO AYLLUKUNAPI CHAKRA UNQUYKUNA

Qillqaq: Juan Carlos Catorceno Gonzales

El texto que a continuación podrán leer ustedes es interesante, linguísticamente hablando, tiene características regionales, una propuesta interesante a la normalizada. Notas a pie pueden encontrar algunas aclaraciones (j.r.v.)

QUWI

Juk uywa maypichuq kawsan jatun sach’api, chatapis jallp’a ukhupi ima tiyanku, astawanpis walli kitikunapi. Mana ancha tarikunchu q’uñi kitipi, imaraykuchuq mana kawsananpaqjinachu. Chantapis tiyan china urqu ima tukuy imayna llimp’imanta. Mikhunku, astawanpis, sanawiriya puquykunata, chay sanawiriya jallp’a ukhupi wiñaptinkama, paykuna tutan killayuqpi jamunku, maypichuq thawinku jallp’ata puquyta urqhunankukama, jinamantataq mukhunku manchay kuskankama, chanta saqipunku. Jinamanta sanawriya puquyqa pisimanta pisi chinkapun. Urqu quwi astawan jallp’ata thawin, jinamata tarpukuq runaqa qullqita pisita jap’ikun.  Ñillasunmantaq wawa mallkikunata mana wiñaqta saqinchu, imaraykuchuq mallkip sikinta thawirpan, sapinmantapacha, mallkitaq wañupun.

IMATA RUWANA

Chayniqta sanawriya tarpuqkunata yuyaychakun, jutk’uta ruwanankuta pampapi chanta patanta qhurakunawan qhataykunankuta, jinamanta jamuspa quwi chayñiqman saruykuytawan jutk’uman chinkallapunqa[1], q’ayantinpaq chay jutk’upi qhipakapunqa, jinamanta jap’inankupaq, chanta quwi kankata ruwakunanpaq, mikhunapaq.

JUK’UCHA

Juk uywa llimp’in yana, uña chupayuq, maypichuq sach’akunapi kawsan. Chantapis paykunaqa qutujina tiyanku, wiñasqankumanjina puquykunaman rinku. Jinayamantataq[2], chay qhincha ukhukunapi tiyanku, imaraykuchuq katari mikhukapunman[3]. Chantapis paykunaqa tutayan[4] purinku, punch’awqa pisita purinku, imaraykuchuq ruphaypi sunsayarpanku[5], mana ni mayman riyta atinkuchu, manchayri[6] misi jap’ikapun, mukhunanpaq[7].

Kay juk’uchaqa tarpukunaman chimpamun: tomate chanta sara ima sumaqta puquyman chayachkaptin jamun. Chawpi tuta chayta mikhuq jamun, maypichuq tumatitaqa khuskankunayata[8] saqipun, chayaq manaña walinchu, pisimanta pisi q’itayapun. Chantapis wakinkunaman jisp’ayun[9], chaytaq runa mikhunanpaq mana waliqchu, imaraykuchuq unquyniyuq. Chaymanta puchichijina runap ukhunpi jatarin, chantapis sarata ch’uqyamanta mikhun, tukuysitunta q’uruntata saqispa, maypichuq kikiyantataq[10] wakinkunaman jisp’ayun. Chaytaq mana waliqyataqchu runa mikhunanpaq, chantapis juk tutayapi achkha juk’uchakuna jamuspa ch’uqyamanta sarata mikhukapunku, runamasikunataq yakiyman yaykunku.

IMATA RUWANA

Juk’ucha jampita rantina, chaytataq tumati ukhuman churana, jinamantataq mikhuspa chay jampita wayunanpaq, manchayri jampina tumatita, mikhuspataq wasinman ripunqa, chaypitaq wakkunamanwan chay jampita chimparachinqa. Jinamantataq wañunankupaq tukuyninku, chanta manaña mikhuq jamunankupaq chakraman.

K’ITA WALLPA

Wallpa sach’akunamanta llimp’in uqi, uchphajina, juk iskayjina kawsanku. Chantapis, paykunaqa para pasayta purinku, chaywan phurunpis chhirqapacha, q’ara kunkajina, mana chaykama jatunchu, sinuqa uñaya[11], khuskan p’unchaw pasayta puquykunaman jamunku, papa tarpusqa chakraman. Chaypiqa mallkip sikinta thawipunku chanta puquyninta tumpata chhulurpanku, wak papakunatawan mana sumaqta mikhurpaspa ripunku. Sarakunatataq tukukapunku, mallkiyapipuni mana nimayuqta saqispa. Chantapis, wakkuna puquykunatawan mikhunku, Samaypata llaqtapi purutuman manchayta rinku, jinamantataq unquykunaqa chay chhulusqanku chayta yaykupunku puquykunaman. Chanta mana waliqchu qhatuman apanapaq, imaraykuchuq mana runakuna chayta rantiyta munankuchu. 

IMATA RUWANA

Ñawpaqta mallkikunata machitiwan muntimanta apamuna, chanta uñakunayata k’utuna maychuq pitawan kajuntajina, sumaqta wumawan wataspa ruwana. Chanta chakra patapi pampa asarillawan sumaqta pichana, maypichuq sara puñusqata alkulapi churana, qhipanta wakichisqa kañuwikamanta llip’uchasqa panpaman churana. Sapa sut’illayta[12] watukamuna, jinamantataq munti wallpa jap’ikun. Jinata munti wallpakunata jap’inku, wakin kutipi pistulawan wañuchinku. 

TARQACHI

Tarqachi p’isquqa uña llana[13] p’isqu, maypichuq sach’akunapi kawsan, uña chakisituyuq. Sukhayay phanita tarpuykunaman jamun. Arwija puquyman yaykuchkaptin jamun, puquykunata ch’ulun[14], jinamanta arwijata pisimanta pisi mikhukapun. Ichapiq, ñisunman, juk p’unchawllapi tukuy chakrata mikhukapunku, mana runa qhawan chayqa. Chay puquykuna mikhusqataq manaña walinkuchu, jinallataq unquy yaykupun, manchay[15] ch’usupun, payanapaq mana waliqchu, imaraykuchuq qhatupi mana rantinkuchu. Chantapiq wakin kutipi mallkikunata ch’ulunku, jinamanta mallki pisimanta pisi wañupun.

Wakin kutipi arwija t’ikachkaptinñataq jamun, maypichuq t’ikakunanta ch’ulunku, mallkitaq manaña t’ikanchu, manchay manaña puqunchu, willayninpiq[16] sayapun, kikinpi, imaraykuchuq mallkip kallpan chinkapun, nitaq ruphaypaq misk’ichaykuna tarikunchu, chantapiq mallki ukhupi llamk’aykuna mana kikintachu ruwakun.

IMATA RUWANA

Ñawpaqta kaykunata apaykachana: caset, k’aspikuna chanta chakra ukhupi k’aspikunata churana, chayman watana, chanta sapa p’unchay watukuna. Chantapiq juk runa warak’awan qhawananta yuyaychakuyantaq. Manchay sarata wininupi juk ch’isita puñuchina, chaytataq chakra ukhuman jich’ana, maypichuq tarqachi mikhuytawan k’allantin[17] wañupun.

CHHAKA

Juk uywa muntimanta qutupi kawsan. Jinayamantataq llamk’anku juk jatun umalliqpaq. payman mikhunakunta apanku chaypitaq jatun umalliq rak’in kuskapurata, chantapis niyasunmantaq uchu mallkiman astawan jamun laqhikunanman jinamantataq pisi laqhiyuqta saqhispa mallkita, chaypitaq manaña ruphayqa chayanchu, maypichuq misk’ichaykuna manaña sumaqtachu wakichikun, mallkisinch’imanta wiñananpaq, manaqa puquykuna manaña wiñankuchu chantapis llawch’iyapun, jinamanta mallki pisismanta pisi ch’akipun puquytaq chinkapun, runa masikuna tarpuqkunataq mana qullqita japinkuchu, jinamanta mana walliq kawsaymanchu yayakunku.chantapis tukuchanapaq kay pisi qillqayta chhakaqa juk tutayapi achkha  mallkikunaman rin laqhikunanman jatun kamachinman apananpaq niyasunmantaq paykunaqa qutupi purinku.

IMATA RUWANA

Chaqrapi ñawpaqta tutan qhawana maynintachuq jamunku manaqa ñanninkuta mask’ana, maypichuq tariytawan sumaqta sut’ichana, chanta chhaka wanuta muntimanta apamuna qhipanta maynintacha pirinku chayman jich’ana chantapiq puquyta ch’aka wanuwan wanuchana, manchayqa picuta jap’ikuytawan thapanta mask’ana, maypichuq ñawpaqta sumaqta piqchiyana mana japhiqananwanchiqma ni unqhunapaq.

YURAQ CH’USPI

Juk yuraq ch’uspi iskay rikrayuq chanta wiksan philuya, tukuy ukhuntaq llimp’in yuraq, iskay antinayuq. Wakinkunapi china manaqa urqu kanku. Mana ancha unaypichu miranku. Astawan tumati puquyman yaykun, tumati mallki iskay killayuq kachkaptin churakusqanmanta jallp’aman yaykuyta qallarin. Wakin kutipi wak khurukuna apamunku, maypichuq payqa p’unchaymanta p’unchay wiñan, chanta tumati mallkip misk’ichayninta jinallataq kaypanta mikhukapun. Laqhikunap wasanpi pakakun, jinamanta laqhikunata q’illuyachispa manchay tukuy laqhichayta tantayapun, chantapiq puquy kachkaptin mikhuyantaq, puquyta mana sumaqtachu wiñaspa manaqa puquyqa uñita wiñan. Tukuy chay llamk’aykunata kay khuru tutan manaqa chhapuyayta ruwan. Chantapiq mana qhawakuptin juk p’unchaypi tukuynin chakrata mukhukapunman. Chantapiq chay khuruyuq puquykuna mana waliqchu payanapaq, imaraykuchuq qhatupi mana runakuna rantinkuchu.   

IMATA RUWANA

Yuyaychakun llaqta jampikunawan jampinata, sapa iskay qanchischawta sumaqta watukuna, jinamanta mayk’aq jampinata yachanapaq. Mana ni imanan chayqa, llaqta jampi laqhiman yaykuqta rantina, jinamanta mikhuq jamuspa wañupunqa. Chay jampiwanqa tutayayta manaqa ch’apuyayta jampina, jinallataq, sapa para tukukuyta, uchphata uqharikuytawan chakra ukhuman jich’ana, imaraykuchus chay ch’allaspa ñawikunanta khurupta tapan, chanta pisimanta pisi wañupunku.

LAQATU

Juk uña khuru ukhun llimp’in lluraq, umantaq puka manaqa wak llimp’i. Achkha t’una chakikunayuq, maypichuq astawan papa puquykunaman yaykunku, jallp’api kachkaptin manaqa jallch’akuptin. Chanta papa mallki puquchkaptin jallp’a ukhuman yaykun, maypichuq papa puquyta pisimanta pisi jutk’un, manaqa k’aspinta, jinallataq papa puquyman yakuytawan, jusk’un tukuynin misk’ichayninta ch’unqaspa manaqa mikhukapuyta qallarin. Papa puquytaq  jinamanta mana walinchu. Chay papa puquy wakin puquykunaman jallp’a ukhupi chimpaykun. Jinamanta yurata wañuchispa, chanta mallkip wiñaynin sayapun, imaraykuchuq manaña misk’ichaykunan kanchu.

Chaytaq mana qhatuman apanapaq kusachu, maychuq papa jaych’aypi kasan, mana ruphay chayaptin kay khuru pisimanta pisi wiñayta qallarin. Jinamanta jaych’asqa papa mana walinchu, ni mikhunapaq ni uywakunapaq mikhuyta munankuchu, imaraykuchuq jaya, jinallataq mikhuptinku uywakuna unqunku. Chayniqta mana uywakunaman jaywanachu.

Tukuchanapaq kay unquy papa tarpuyman kimsa killayuq kasaptin manaqa puquyta qallarichkaptin yaykun. Chantapiq jallp’akunapi tarikun, mallpichuq papa mallki wiñasqanmanjina jinallataq sapikunan wiñasqanmanjina laqatu pisimanta pisi mikhuyta qallarin, maypichuq mallki manaña wiñanchu manaqa kikinpi sayapun, chantapiq wañupun.

IMATA RUWANA

Llamk’aykuna ukhupi, maypichuq papa mallki wiñachkaptin sumaqta t’amina, chanta patakama jallp’ata aysana. Jinamanta, mana laqatu yaykunanpaq. Jinallataq, sapa sut’iyayta ila yakuwan qarpana, chaywan chay laqatu chiriwan yuqsinman. Chantaqa wallpakuna chakraman yaykuspa laqatukuna yuqsimuqta mikhukapunku. Jinamanta, laqatukunata pisiyachinqa. Chantapiq papa jallch’aykunapi uchu chira yakuwan jampina, sapa iskay p’unchay. Jinamanta laqatukunata wañuchinapaq.   

LURU

Juk jatun p’isqu llimp’inkuna q’umir pukayuq, puka uman, rikran pukawan q’umirwan chhapu. Chantapiq chakrakunapi juk qutuyapi yayakunku. Maypichuq paykuna sara chuqyukunata sumaqta ch’ulunku, jinamanta chuqyukuna pisimanta pisi chakramanta chinkapunku, puquytaq pisiyapun. Chantapiq sara tumpata p’utumuchkaptin jamuytawan ch’ulunku. Ñiyasunmantaq lurukuna tawa killalluq kachkaptin wak kitimanta walli chhiqanman jamunku, manchay sara chakra juk killayuq kachkaptin jamunku.

Kay p’isqukunaqa granada puquyta sumaqta mikhunku, jinamanta granada puquyta suquyata saqispa, chayninta wak unquykuna yaykunku, jinamanta unquy puquyta q’itayachin. Chaytaq qhatupi ranqhanapaq mana walinchu.

IMATA RUWANA

Ayllukunapi kawsaq runakuna, sapa chakrapi manchay tarpuypi, juk runa churanku astawanpiq sara puquyta qallarichkaptin, maypichuq chay runa warak’awan qhawan, jinamanta tukuy lurukunata wakillananpaq. Wakin kutipi kaset apaykachaymanta sintakunata urqhuna, chanta sarap kantunman churana, maypichuq chayqa sapa wayramuptin waqan, chaytaq lurukunata wakillan[18], chantapiq wakin kutipi juk runata thantamanta ruwanku, mallpichuq chakra ukhuman churanku, jinamanta luru jamuspa ñin chaypi runa kasan. Jinamanta, luru manaña chuqllukunata mikhuq jamunkuchu, granada puquypi kikillantataq sintakunawan churana, manchayqa sarata juk ch’isita wininupi puñuchispa.

UWIJA

Uwija uywaqa runap uywakunan uyway, tawa chakiqniyuq[19], chanta achkha miymalluq[20], llimp’intaq lluraq, wakinpata wak llimp’ikunawan ch’apusqa. Kay uywaqa ima pachapipiq[21] chakraman yaykupun, chay arwija, papa, sara, wayna, puquykunata mikhun. Chantapiq, puquykuna juk killayuq kachkaptin astawan tañukunku[22], chay pachapi mallki sumaq misk’i, jinapitaq tarpuykunata khuskanmanta ruthupunku, wakin mallkiyataña chakrapi saqispa. Ñisunman, chay uywa mikhurqa chayninta ima unquypiq yaykupun, jinamanta tukuynin mallkita wañuchispa, chanta tarpuytaq chakramanta pisiyapun, manaqa juk p’unchayyapi achkhamanta mikhukapunku, chakrapi tarpuytaq manaña achkhachu.

Jinallamantataq, uwijaqa tukuynin chakra ukhupi purispa mallkikunata sarun, chanta mallki sarusqa manaña wiñankuchu, imaraykuchuq kawsayninpaq manaña miskhichaykuna jallp’amanta ch’unqankuchu, chantapiq tukuynin kaypan wañupun.

IMATA RUWANA

Tukuy chakrap kantunpi sumaqta sach’akunawan wiqk’ana[23], uwija uywakunapaq kanchata sach’akunamanta ruwana, maypichuq sapa muntimanta kutimuytawan chayman yaykunankupaq, manaqa q’achu mikhuyta achkhata tarpuna, jinapiq wakin ninku muntiman kachanata, jinamanta mana chakrapi puquykunata mikhunanpaq, manchayqa uwijaman trankiratajina kunkanman churana, chayqa sapa chakraman yaykuyta munaptin mana yaykuchinkachu, imaraykuchuq uman mana sirkuta pasanqachu. Wakin ujiwa uywaman kampanata churanku, jinamanta maypichuq kasqanta  yachanapaq.

QHASA

Wayrajina chiriwan chapusqa, jawkaykuski manaqa aymuray killapi walli chhiqankunaman jamunku, sinch’i chiri, laqhikunapiqa yuraq yaku llimp’in qhawakun. Chay qhasaqa tumatiman, papaman, arwijaman, uqaman, jawasman, wak puquykunamanwan k’anka waqay phanita purin. Chaytaq tukuynin puquykunata kikinpi sayachipun[24], manaqa puquyninta ch’usuyachipun. Chantapiq mallkita juk sut'iyapi tukuynin chakrata wañuchipun, mana ni ima mallkita saqispa.

Chay qhasa chayamuspaqa yakukunata tukuynin chakra ukhupi  saqin. Jinamanta mallkikuna q’awirapunku, ruphay chayaptin. Chay chay manaraq mallki sumaqta puquy qallarichkaptin, qasa rikhurin.

Wakin kutipi, ayllupi runakuna ñinku, qhasaqa juk llawaqmasi kasqankuta, sapa wata tarpuykunata apanankupaq jamunku, chanta tukuynin wata junt’aypi mikhunankupaq; wakin kutipi qhasaqa tukuynin chakrapi tarpuyta apakapun.

IMATA RUWANA

Tukuy runakuna tarpuqta sapa wata aymuray chanta jawkaykuski killapi tutan yakuwan qarpanankuta  yuyaychakun. Manaqa sumaqta llamk’ayta mallki wiñaypi ruwana. Chantapiq surk’ukunata asadillawan mallkip sikinman sumaqta k’askachina. Wakin kutiqa ch’aphuyayta[25] chakra ukhupi ninata jap’ichina. Jinapis, yakuta surk’ukunaman ch'arina, chay qhasa chamuqta yachaytawan. 

T’UQTU

Kay t’uqtu[26] ima pachapipiq rikhurin, maypichuq llakuwan chanta ruphaywan ch’apu. Jinallataq, ñawpaqta may chhiqan tarpuyyapipis[27] ñawpaqta tumpata paramun, chanta ruphan watiqmanta chanta paran, jinallataq ruphayantaq; chayta ayllupi sut’ichanku t’uqtu ñispa. Chaytaq sara, papa, tumati, ariwija, pimintun, arus, waynita, wak puquykunap laqhikunanta wañurachin, manaqa mallkita qawarachin[28], jinamanta mallki wañupun, manchayqa laqhikunata q’illuyachin, chantapiq wakin kutipi yuphirpan[29], jinallataq wawa mallkikunta wiñayninta kikinki sayachin, laqhikunantataq jutk’u jutk’uyata ruwan, chantapiq jallp’akunata pasmasqatajina saqin, chaypitaq ima tarpuyta tarpunapaq mana walinchu, chay ch’ichi para janaq pachamanta urmamusqanrayku, chantapiq puquykuna tarpan[30] chayqa, ch’usurarpachin, manaqa llimp’iman yaykuchkaptin kikinpi sayarpachin, manaqa puka llimp’iman tukuchin, jinamanta chay puquy ukhunpi mikhuna mana waliqchu, jaya; ni uywakuna mikhunankupaq mana walinchu.

IMATA RUWANA

Ñawpaqta tukuy  willaykuna watuna, maypichuq qhawasqankumanjina willamunku ima p’unchaykunachuq t’uqtukuna jamunankuta, chayniqta tukuy runakuna yakuta chay p’unchay pisimanta pisi sapa surk’uman ch’arimunku, jinamanta jamuspa mana anchata tapuyta jap’inanpaq, ni puquykuna tarpananpaq. Wakin kutipi wakin runakuna achkha qullqiyuq patanman laylunwan qhatanku, mana puquykuna jap’inanpaq.

RUNAKUNA

Runapis chakra unquy kallanmantaq. Paykunaqa wakin kutipi wak kitiman ch’usaqpa[31] wak laya unquykunata manaqa khurukunata apamunku. Tarpuy sumaqta puquyta qallarichkaptin puquykunata suwakuq jamunku. Wawakuna astawan puquykunaman mikhuq yaykunku, maychuq papa, tumati, paqay, tuna, lurasnu, pipino, santilla, siruwilu, kamutintawan tutan suwanku. Paykuna ñinku ñawpamantapacha jinatapuni suwakuq kanku. Mana achkhatachu apanku, pisiyata apanku. Chaytataq ayllupi k’ukiyayta sutichanku. Chay Semana Santa pachapi tukukuy p’unchaypi tukuynin runakuna ña wawakuna, jinallataq runakuna chakrakunaman suwakuq yaykunku. Imaraykuchuq chay p’unchaypi, yuyaninkumanjina, TATA APU mana ni pita qhawachkanchu. Chay tarpuykunapi suwakuspa sarunku manaqa puquykunata apakapunku, jinamanta mallkiqa wañupun, manaqa puquykuna pisimanta pisiyapun.

IMATA RUWANA

Kay kutipi ñisunaman, mana ni imata ruwana kanchu. Imaraykuchuq ñawpamantapacha kay llamk’ayta ruwanku, chantapiq qutuchaykunapi, ñisunaman, mana anchata suwakunankuta ñinku. Manaqa, iskupitawan wañuchisaq nina. Jinamanta, paykuna manchikunankupaq, chantataq manaña anchata chakra tarpuykunaman yaykunankupaq.

---

[1] chinkaykapunqa

[2] jinallamantataq

[3] mana katari mikhukapunanpaq / katarimanta pakakunankupaq

[4] tutallan

[5] wampuyarpanku / t’aysayarpanku

[6] mana chayri

[7] mikhunanpaq

[8] khuskankunallata

[9] Jisp’aykun

[10] kikillantataq

[11] uñalla

[12] Sut’iyayta

[13] yana

[14] chhulun

[15] Mana chay

[16] wiñatninpitaq

[17] Q’ayantin

[18] wakiyan

[19] Chakisniyuq. Chakikunayuq.

[20] Millmayuq. Willmayuq. Machkha simikunata kay uwijamanta parlachkaspaqa yachasqanchikmanjina chantapis kawsayninchikpi qhawasqanchikmanjina tarirallasunchik. Chayrayku icha mana ancha chay simikunata churarasunñachu, astawanqa riqsisqanchik simikunataña apaykachachkasqanrayku.

[21] pachapipis

[22] Kastilla “causar daño” kaqmanta.

[23] Wichq’ana.

[24] Kikinpi sayachipun. Puquykuna maychus puquy thatkiyninta allqachin ñichkanmanchu.

[25] Chhapuyayta.

[26] Inti chanta para chaqru

[27] Tarpuyllapipis.

[28] Qawirachin.

[29] lluphirpan

[30] taripan

[31] Ch’usaspa.