KHURUMANTA CHANTA UYQUYMANTA JARK’AY

Ruwaq:     Ricarda Mamani

De la misma manera, este texto tiene caracteristicas regionales, por eso no se ha decidido publicarlo así, en la forma en la que la autora escribe, con el fin de que aporte a estudios linguísticos (j.r.v.)

Q’ICHICHI

Kay q’ichichiqa  juk juch’uy p’isqu  kachkan. Lliphinqa q’illu k’umir, chanta wakin chhiqan yana phurukunan. Rikran juch’uy, chupantaq muyu chanta jatun.

Chhutun

Kay q’ichichip chhutunqa k’umpu, chuqru, mathi kachkan. Chay mathi chhutunwan sach’aman jap’ikun, mana urmanampaq ch’ipakun.

Chakin

Kay q’ichichipta chakin iskay, qhipaman, pampapi purin. Chanta sach’akunapi ch’ipakun, wasiman tukuy imaman ch’ipakun.

Mikhuynin

Kay p’isquqa sach’a mujuta mikhun, paqayta, papayata, sara chuklluta, tinwita, platanuta, mantarina, laranja, chirimuyata, wak sach’a puquykunatawan ima.

Tiyakuynin

Kay p’isquqa jatuchiq sach’akunapi qutuchakun, q’uñi chhiqankunapi kawsakun. 

Thapan

Tukuy q’ichichikuna runtuta churaspa kanku k’ullu jutk’ukunapi, palma phunu k’ullukunapi chanta  jusk’u qaqakunapi ima. Runtutaqa iskayta chanta phichqa churanku.

Uqllasqankutawanqa q’ala q’alitalla, ñawisitukunan tapasqa chiwlinkunaqa lluqsin.

KURKUJU

Kay uña khurukunata p’unchaymanta p’unchay manaña sumaqta qhawakuyta atinchu, imaraykuchuq puquykuna jaych’asqaman jamunku mikhuq. Chayniqta llaqta jampita apaykachana, jinamanta kay unquyta wañuchinapaq.

Ñawpaqta tarpuq runakuna yachayninkumanjina apayachaq kanku, chantapiq ch’ampaymanjina, chanta kay apayachayta p’unchaymanta p’unchay musuq llachaywan allinchakun.

Kunan p’unchaypi sumaq apaychaykuna tarikun, chaywantaq kay unquyta qhawakun, manaña ñawpata jinachu, manaqa sapa runakuna puquyninkuta sumaqta jaych’anku, chayniqta niraq puquyman yaykuchkaptin musuq apayachaywan churana, jinamanta jark’anapaq.

IMA PUQUYKUNAMANTAQ KAY Q’ICHICHI YAYKUN?

Papaya

Papaya sach’ap imayna kaynin

Kay sach’a may utqhayta wiñan. Chanta mana unaytachu kawsan, juk watallata kawsan, chaymanta wañupun. Mana ukhumanchu saphichan. K’ullunpis phusa, mana thaluchu. Maychus 10manta  20kama rakhuyaynin kachkan. Wiñaynintaq 20 metros ñisqata wiñan.

T’ikan

Kay papayap t’ikanqa kimsa laya tiyan. Juk t’ikan china, juknintaq hermafroditas ñisqa, chanta wakinkunataq urqu t’ikakunan kachkan.

Puquynin

Kay puquyqa may sumaq misk’I, jasita mikhunapaq. Chaymanta, ñawpaqtaqa q’umir mana mikhunapaqjinachu. Chaymanta q’illuyan, jinaspataq naranjaman tukun, chaymanta sumaq mikhunapaq.

Kay q’ichichi papayata mikhun. Jinamanta papaya mana q’illuyaqta saqinchu, q’illuyantaq, mikhukapunpachataq. Chanta   papayaqa  q’itayapun, pampaman laq’akapuspa kan. Chaymanta chay puchumantaq ch’uspikuna junt’aspa kan.

Kawsayninmanta

Kay q’ichichikunaqa kawsayta atinku juch’uymanta chanta jatunmanjina.

Juch’uyqa 50 chanta 60kama kawsayta atin. Jinamanta, jatuchiskunataq kawsayta atinku 8manta chanta 10kama.

Sara chuqllu

Sara puquchina killa chayta q’ichichikuna mayta jamunku, sarap chuqllunta mikhunanpaq.

Kay q’ichichiqa sara chuqlluta t’akaspa mikhun, jinamanta  chuqlluta ismuchin.

Unquy rikhuchiynin

Jinata chuqlluta mikhuspa chaki sillunwan sara yurata jutk’uran, chanta laqhikunanta q’illuyarachin, waqintataq yanata ch’akichin.

Ima killapi rikhurin kay q’ichichi

Kay p’isquqa rikhurin tarpuy killata, chanta puquy killata ima.

Laranja puquy

Kay laranja sach’aman mikhuyninrayku  p’isqukuna jamuspa kan.

Unquy rikuchiynin

Sach’a jutk’u kachkan chayqa, mana chimpanachu. Jinamantapis kay p’isquqa chhulla chhullapi chimpaykuspa laranja sach’ata ch’akichispa kan, chaymanta q’illuyaspa laqhikunanta t’akaspa ch’akipun. Chay kachkaptintaq puquykunan t’akakapun, chaymanta q’itayapun.

Chirimuya puquy

Kay chirimuyaqa jatun sach’a kachkan, laqhinpis jatuchiq. Puquyninqa q’umir qhawakun, p’unchaykuna pasasqanmanjina q’illuyaspa kan.

Chaymanta kay p’isquqa mikhuyta qallarin.

Unquy rikuchiynin

Juq’u sach’aman phawaykun chayqa, ch’akichispa kan. 

Laqhikunantataq q’illuyachispa chanta puquyninta t’akachispa kan. 

 MARTIN KUSIYU

        

Martin Kusiyu[1] uywaqa munti ukhumanta. Aysaynin 32manta 48kaman. Kay uywaqa 4.5 machkha kayniyuq. Maypichus kay uywakunaqa llimp’inninmanta riqsichikunku, umanpi yana luq’u tillapun.

Imata mikhun

Kay kusiyukunaqa munti uywa kanku. Qutu qutupi kawsakunku,  maypichus latanu puquyninta mikhukapunku, jinallamantataq laqhikunanta llik’iranku.

Mikuynin

Maypichuy[2] kay  platanu puquyqa  maychay sumaq mikhunankupaq. Jinallamantataq, kay kusiyukunaqa jatun puquytapis mikhuyanku, chantapis mujukunata, khurukunata, p’isqukunata chanta juch’iy uywakunatapis, jina zariquiyas, juk’uchata mikhukunku.

Watuy

Maypichus kay uywakunaqa runata rikuytawan ripunku. Wakin kutipiqa runa wañuchipunku kay uywakunata. Chayrayku kunan pachapi yakiypi miraynin kachkan.

CAPIWARA

 

Kay uywakunaqa mayu kantukunapi kawsakunku,  yaku ukhupi. Llimp’inqa ch’ikchi, yuraqniyuq. Kay uywaqa wiñan juk 40manta 60 cm-kama.

Mikhuynin

Mikhuyninqa kay uywaptaqa arus yura, juch’uysitu kachaptin, tuta tutamanta mikhun. Chantaqa sara mallk’ita mikhullantaq, juch’uysitu kachkaptin.

ARUSPA  RIQSICHIYNIN

Arus, Oryza sativa

Kay arusqa juk q’umir qhura, gramínea ñisqa, ñanu laqhiyuq, ñanu qhulluyuq.

Ima unquykunataq kay arusman yaykun

Arus laqhinpi (Pyricularia oryzae)

Unquy rikuchiy

Kay unquyqa arus laqhinman manchakuna rikhuriykuspa kan, chanta k’ullunman muqu muqitu lluqsimuchkaptin kay hongo ñisqaqa juq’u jallp’api rikhurin. Chanta kay laqhikunan ch’akiyta qallarin, jinamanta pisita puqun.

Qhawana

Niraq tarpuchkaspa tratamiento ñisqata ruwana  rupha yakupi (60-62℃) chunca chininita kanan tiyan.

Mancha circular (Helminthosporium oryzae )

Unquy rikhuchiy

    Kay unquqa ch’umpi manchas laqhisninpi k’ullunpi chanta cascabillo ñisqapi rikhuriykuspa kan.

Qhawana

Niraq tarpuchkaspa tratamiento ñisqata q’uñi yakupi 10 chininita ruwana.

Niraq tarpuchkaspa Carvoxin+Captanta mujuman (Dosis: 100g sapa 100kg) mujuman  churana.

Saltahoja (Lorito)

Unquy rikuchiy

Juch’uy khurukuna kachkan, 2 chanta 5 mm jatunman kachkan.

Qhawana

Churana k’illu trampakunata, mach’a kanan tiyan, kay phinkiq khurukuna k’askaykunankupaq.

Carbón (Ustilaginoidea virus)

Unquy rikuchiy

Kay hongoga rikhurispa kan masa de hongo carbón espiganpi, manchay[3] qaranpi. Kay unquyqa paraptin rikhurin.

Qhawana

Manaraq tarpuchkaspa tratamiento q’uñi yakupi (60-62℃) churana, chunca chiñinita.

Niraq tarpuchkaspa Carvoxin+Captan mujuman (Dosis: 100g sapa 100kg mujuman) churana.

Saltaplanta (Delphacidae)

Unquy rikuchiy

Kay khurukunaqa tamañunqa kachkan 3manta 7 mm-kama.

Kay phinkiq khurukuna chay savia ñisqata  q’ala sach’akunamanta ch’unqakapun. Chaymanta  achkaña rikhuriykuptin, wañupun.

Qhawana

Churana q’illu trampakunata, mach’ayuqta, k’askananpaq.

Pudrición de la vaina (Rhizoctonia solnani ) / (Spharulina oryzina )

Unquy rikuchiy

Kay unquyqa juk unquy rikhurispa kan juq’umanta chanta q’uñimanta.

Yaykuspa kan arus muju p’utumuchkaptin. Kay wakin unquywanña kaptin lliphinta[4] tikran q’illuman, chanta wañupun.

Qhawana

Kay unquy jap’iykusqanmantaña, mana atinchikchu rikuyta unquy rikuchiyninta.

Manaraq tarpuchkaspa tratamientota q’uñi yakupi (60-62℃) churana, 10 chiñinita.

Niraq tarpuchkaspa churana  Carvoxin+Captan kaqta mujunman (Dosis: 100g sapa kg mujuman).

Chinchi

Unquy rikuchiy

Kay khuruqa kachkan achkha khurukuna, kay q’ala puquyninpi.

Ch’unqan q’ala misk’inta, chanta ranunta, chaymanta pisiyan mukhuynin.

Qhawana

Achkha chinchikuna kaptinqa, q’ala mikhuyninta tukukapunman.

Runtuta churaspa kan laqhi wasanman, kayjinata churaptinqa, ninawan ruphachina, manchay[5] jallp’a ukhuman allaykuna kachkan.

TORDO: Chiwaku

Riqsichikuynin

18 cm (7 pulgadas) tukuyninpi aysankun, llimp’intaq yana, rikrantaq puka, una pico ñisqayuq, sach’akunapi tarikun.

Kawsaynin

Sumaq kiti chhiqankunapi, maychuq sach’akunapi, muqukunapi, pampapi, palmares, tarpuy chakrakunapiwa tarikun.

Ima taruwan

Arus, muju, sara ima p’utumuchkaptin thawispa mallkita urqhun, achkhamanta paykuna jinata ruwanku.

---

[1] Chay k’usillu simichá kayjina rimarisqaña kachkanman.

[2] Maypichus.

[3] Mana chay(qa)

[4] Llimp’inta

[5] Mana chay(qa)