SUYA CHAKRAPI PLAGAS CHANTA UNQUYKUNA

Qillqaq: Karla Arauz Castro

JUCH’UYCHAY

Kay suyaqa juk mallki maypichus San Pedro ayllupi tukuy  tarpuqkunap apaykachasqan, chantapis sapa kampaña ñisqapi tarpunkun. Wakin puquchiqkunaqa tarpullankutaq sarata, frejol, sorgo chayta ima, wak kampañakunapi.

Suyaqa juk mallki juch’uy kawsayniyuq, kachkan leguminosa ñisqaman, astawan tarikun q’uñi jallp’akunapi.

Suya mallki puqunankamaqa achkha unquykuna riqurin, chantapis plagas ñisqa yaykullantaq. Plagas ñisqa kachkan kay Picudo negro (Sternechus subsignatus), Picudo gris grande (Hypsonotus sp), Gusano cortador (Agrotis ipsilon), Falso medidor (Chrysodeixis includens), Gusano Militar (Spodoptera sp.), Gusano de la suya (Anticarsia gemmatalis), waqkuna ñisqa kay  roya, Damping-off”(2) kachkallankutaq.

QHALLARIYNIN

Plagas ñisqa: kay plagaa astawan suya mallkita mana allinta wiñaqta saqinchu, maychus chay laqhinta chanta chaqallunta mikhukapun.

Picudo negro (Sternechus subsignatus): kayqa juk ch’iqi yana chanta q’illu siyqi llimp’iyuq kachkhan.

Waqlliynin: kay picudo negro ñisqa jatuchaq kaspañaqa astawan yaykun kay suya mallkiman, maypichuq juch’uysito kachkhaptin. Chantapis mikhullantaq chay lluqsinan laqhikunanta, chaywantaq kay mallki wañun, chayri mana allinta wiñanchun.

Chay unquykunamanta jark’ay:

Ø  Sumaqta jallp’ata qhullina tiyan

Ø  Sapa kampañapi wak puquyta tarpuna tiyan

Ø  mallkikunaman jark’aykunata churana tiyan

Ø  kay picudo negro control biológico Beauveriabassiana kachkan. 

Picudo gris grande (Hypsonotus sp ): juk chiki qhuni llimp’i, chantapis uyanpi chhuru tiyapun.

Waqlliynin:  picudo gris grande ñisqa astawan t’ikanta chantapis wiñaq laqhinta kuchun, kaytaq mallkita mana allinta wiñachinchu, jinamanta wañuyninta apamun.

Imaynata jark’akun:

Ø  mujukunata sumaqta qhawana, allinta apaychanapaq

Ø  khuru jampiwan mujuta jampina tiyan.

Gusano cortador (Agrotis ípsilon): juk khuru juch’iy kachkaspa ch’umpi yuraq sirqa chanta jatuchaq uqi llimp’i kanku. Jatun kaspaqa pilpintuman kutipun, kaytaq tutallan purin.

Waqlliynin: kaykunaqa yaykun tukuy  mallkiman, chantapis juch’uy khurukuna juch’uy mallkita k’uturan. Ajinamanta wakin mallki wañuran, wakintaq mana allintachu wiñanku.

Imaynata jark’akun:

Ø  mujukunata sumaqta jampina, chay rantiaqa jampikunawan

Ø  kallantaq kay khuruta mikhuq sikimira, escarabajos chanta sepes kaqkuna

Falso medidor (Chrysodeixis includens): juk q’umir chanta yuraq sirqiyuq khuru, astawan jatun kaspaqa ch’umpi pilpintuman kutipun.

Waqlliynin: maypichus suya mallki laqhinman chay astawan musuq laqhinta mikhun, chaywantaq tukuy jutk’uta laqhita saqin.

Imaynata jark’akun:

Ø  khuru jampiwan jampina

Ø  awiskinqa kay khuru pakakun laqhi ukhupi, chayta mana allinta qhawayta atikunchu

Gusano Militar (Spodoptera sp.): jatun kaspañaqa juk pilpintu maypichus runtuta laqhi uraman churan, chantapis khurupiqa q’umir yanawan llimp’isqa, chaymantaqa ch’umpi yanayuq llimp’i rikhurin.

Waqlliynin: khurupi[1] astawan laqhikunata mikhun, chanta astawan achkhan tarikhuspa llimphu laqhikunata chinkachipunman, ajinamantapis chaqalluta mikhullantaq.

Imaynata jark’akun:

Ø  mujukunata sumaqta qhawana, astawanpis chunka p’unchaykaman muju lluqsiyninmanta qhawana tiyan.

Ø  Khuru jampiwan jampina maypichus runtu chanta laqhi jutk’urasqa rikhuriptin

Ø  Maypichuq jatuchaq khuru rikhuriptinqa, jampina tiyan, khuru jampi sistimatico ñisqawan.

Gusano de la suya (Anticarsia gemmatalis): kay khuruqa q’umir chantapis yuraq yana rayayuq, astawan jatunpi achkha llimp’iyuqman[2] pilpintuman kutipun.

Waqlliynin: qallariyninpi juch’uy khuru suya laqhita mikhun, astawan jantun khurupiqa laqhinta allinmanta mikhukapun, chantapis astawan wiñarisqaqa chaqalluntinta mukhukapuyta atinman.

Imaynata jark’akun:

Ø  Kay khuruta juk hongo jark’an, maypichuq kay khuru mikhuspa hongo wañuchin, mana kaptin chay hongo jampinawan jampina tiyan.

Q’imir juch’uy chinchi (Piezodorus guildinii): chay juch’uy q’umir chinchi runtunta suya mallki chaqallunpi churan. Chaymantaqa ninfa ñisqaman kutipun, ajinamanta jatun q’umir llijuq (plateado) chinchiman ruwakun.

Waqlliynin: chay ninfa chanta chinchi k’ullunta chaymanta chaqallunta ch’unqankun. Astawan yaykun suya t’ikachkaptin chanta chaqallukuna mujuchachkaptin urmarachin.

Imaynata jark’akun:

Ø  Qhurakunamanta suya mallkita llimputa jampina

Ø  Sapa kampaña wak puquykunata trapuna

Ø  

Control quimico ñisqata ruwana

Chinche marrón (Euchistus heros): chay ch’umpi chinchi runtunta suya laqhipi, k’aspinpi chanta chaqallunpi churan.

Waqlliynin: chay ninfas chanta jatun chinchi suya k’ullunta, chaqallunta, maypichus mujuta ruwakuyta qallarikuchkan chayta ch’unqan.

Imaynata jark’akun:

Ø  Qhurakunamanta suya mallkita llimputa jampina

Ø  Sapa kampaña wak puquykunata trapuna

Ø  Control quimico ñisqata ruwana

Ch’umpi rikra q’umir chinchi (Edessa meditabumda): chay juntun chinchi 86 runtuta suya laqhipi churan.

Waqlliynin: ninfa chanta jatun chinchi astawan wiñaq k’ulluta chantapis chaqallu mujuchayninpi ch’unqan, ajinamanta ismuchin suya puquyninta. Chantapis kay chinchi virus ñisqata yaykuchinman, maypichus achkha qutupi tarikuspa.

Imaynata jark’akun:

Ø  Tukuy imaymana qhurakunata suya mallkimanta qhawana chantapis llimphuchana.

Ø  Sapa kampaña wak puquykunata tarpuna

Ø  Control quimico ñisqata ruwana

Q’umir wiksa chinchi (Dichelops furcatus): chay cinchiqa sut’i q’umir chantapis 11 chayri 14 runtuta churan. Juntun chinchi, sut’i chumpi, wakinqa q’illu kanku.

Waqlliynin: chay chinchi astawan juch’uy suya mallkiman yaykun, chantapis p’akiran, ajinamanta mallkita mañuchin, wakinpiqa suyap laqhinta mikhun, jinamanta mana allinta wiñanchu, chanta mana mallki jatunchu.

Imaynata jark’akun:

Ø  Tukuy imaymana qhurakunata suya mallkimanta qhawana chantapis llimphuchana.

Ø  Sapa kampaña wak puquykunata trapuna.

Ø  Control quimico ñisqata ruwana.

Jatun q’umir chinchi (Acrosternum sp): chay chinchi q’umir phanchaq patan kachkan, chantapis 120 p’unchawta kawsan.

Waqlliynin: chay ninfa chantapis jatun chinche suyap chaqallunta, muju wiñaqta, ch’unqan, ajinamanta saliva toxica ñisqata ch’unqaspa saqhinku chayta mallkiman necrosis, ismuyta, qhawiyta chanta retención foliar ñisqata yaykuchin.

Imaynata jark’akun:

Ø  Tukuy imaymana qhurakunata suya mallkimanta qhawana chantapis llimpuchana.

Ø  Sapa kampaña wak puquykunata trapuna.

Ø  

Control quimico ñisqata ruwana.

Yuraq ch’uspi (Bemisia tabaci): yuraq pilpintu maypichuq juch’iypi q’illu mana rikrayuq kanku, chantapis 8 chanta 12 punchaw kawsan.

Waqlliynin: chay ninfa ñisqa astawan imaynachus mallkita ch’unqanku chaypitaq juk misk’ita saqinku, chaymanta juk imajina unquyqa yaykun. Laqhi uranpi kay ninfa ñisqa astawan tarikun.

Imaynata jark’akun:

Ø  Sapa kampaña wak tarpuyta tarpuna

Ø  Khuru jampita sapa kuti wak jampiyta apaykachana

Ø  

Khuru jampita apaychana, wakjina ch’iqita mana wañuchinanpaq, maychus wakin biocontrolador ñisqa wak plagas ñisqamanta kanku.

Trips sp. (Calliothrips phaseoli): chay ch’iqiqa q’illurayuq, aswinkinqa yuraq chanta riqranqa ch’umpi yanarayuq kachkan.

Waqlliynin: chay ch’iqiqa mallkip savia ñisqanta ch’unqan, chantapis virus ñisqata mallkiman apaykun, kaytaq astawan ch’aki pachapi mallkiman yaykun.

Imaynata jark’akun:

Ø  Chay ch’iqi trips ñisqapaqqa manaraq jampiynin kanchu. Chantapis, kaptinqa astawan chay acaro ñisqamanta kan chay jampiwan jampinkun.

Ácaros: chay acaro ñisqa astan 100 runtuta churanman, chantapis ch’aki pacha mana chayqa ruphay pachapi rikhurin.

Waqlliynin: chay acaros astawan mallkita células ñisqata ch’unqan, chantapis jugos vegetales ñisqata llunk’un. Chay ch’iqi achkhaña kaptinqa astawan mallkip laqhinta q’illuman kutichin, chantapis mana allinta suya puqunchu.

Imaynata jark’akun:

Ø  Jampina tiyan maypichus chunka chanta iskay chunka acaros sapa laqhipi rikhuriptin.

Ø  Sapa kuti suya chakrata qhawana tiyan

Ø  Para pachalla kaptinqa chay acaros mana mirayta atinkuchu.

Caracol rayado chanta babosa parda: chay ch’uruqa runtunta jallp’a ukhuman churan. 

Waqlliynin: chay ch’urukuna astawan suya laqhinta llaqwan, chatapis jutk’uta laqhinpi ruwan. Awiskinqa wak plaga ñisqawan pantachinku.

Chay ch’uruqa chay llawsanta mallkikunaman saqin, chaytaq unquykunata mallkiman apaykun.

Imaynata jark’akun:

Ø  Ch’uruta jark’anapaq trampa ñisqata churana

Ø  Granillo de arroz chantapis sorgo jak’u ch’urukunata  astawan chinkachin.

SUYA MALLKI UNQUYKUNA:

Roya asiática (Phakopsora)

Imaynata kay unquy rikukun: chay roya asiática ñisqaqa juk unquy maypichus suyap laqhinpi puka puka ch’ipu tarikhun, astawan wiñaspaqa ch’umpi chimpuman kutipun.

Chay unquyqa  kay 18 chanta 25 ºc  pachapi astawan juq’u pachapi rikhurin. 

Imaynata jark’akun:

Ø  Variedades precoses ñisqata tarpuyninpi apayqachana

Ø  Suya mallkita mana waliqta mayqin tapallatapis chinkachina tiyan

Ø  Sapa kampaña wak puquykunata tarpuna.

Ø  Suya mallkita fungicida ñisqawan qhawana tiyan.

Mancha anillada (Corynospora cassiicola)

Imaynata unquy rikukun: chay unquyqa manchas ch’umpita suya laqhinpi saqin, chantapis astawan wiñaspaqa juk ch’umpi q’illu muyuta saqin.

Chay unquyqa rikhurin juq’u pachapi. Chantapis ch’aki pachapiqa kay unquyqa chinkan.

Imaynata jark’akun:

Ø  Llimphu mujuta tarpunapaq apaykachana

Ø  Variedades resistentes ñisqa apaykachana

Ø  Sapa kampaña wak puquykunata tarpuna.

Mancha foliar (Myrothecium sp.)

Imaynata unquy rikukun: suyap laqhinpi qhawakun manchas yuraq q’umir, chanta laqhip uranpi q’uñi, chaypi yana qhawakun.

Chay unquyqa astawan rikhurin juq’u pachapi. Chantapis kay wayra, parap yakun kay unquynata apaychan.

Imaynata jark’akun:

Ø  Sumaq mujuta qhawaspa apaykachana

Ø  Variedades resistentes ñisqata apaykachana

Ø  Sapa kampaña wak puquykunata tarpuna.

Ø  Fungicida jampita apaykachana, jampinapaq.

Antracnosis (Collletrotichum truncatum)

Imaynata unquy rikukun: chay unquy astawan suya laqhinpi rikhurispaqa manchas necróticas ñisqa kachkan.

Chay antracnosis unquyqa astawan jallp’api, mojupi chanta wak chakra saqisqapi tarikhun. Juq’u pachapi astawanpis k’ajay pachapi cancrosis unquyqa tarikhun. 

Imaynata jark’akun:

Ø  Sanu mujuta sumaqta qhawaspa apaychana.

Ø  Sapa kampaña wak puquykunata tarpuna.

Ø  Jampi fungicida ñisqata apayqachana jampinapaq.

Suya mallkita uywanapaq pacha p’unchaw mana allinchu

Chiri pacha: chiri pacha suya mallkip laqhinta ch’akichina, ajinamantapis awiskinqa yuran mana allinta chaqallun wiñallanchu.

Sinch’i wayra: kay sinch’i wayra suya mallkita p’akipun, chantapis wakin yurata pak’iran, ajinamanta mana allintachu puqun.

Para pacha: kay pacha paralla kaptin chay suya yurata wañuchin, chantapis mana allinta puqunchu, ajinamantapis unquykuna astawan miran chayri yaykun.

Chay plagas chanta unquykuna  kay suya chakramanqa astawan yaykun, ajinamantapis tukuy kawsayninpi jap’in. Sumaq puquy kananpaqqa kay ayllupiqa suya chakrayuq runakunaqa astawan insecticidas, fungicidas ñisqata apaykachanku. Chantapis wak mallkita tarpunkun sapa kampañapi ajinamanta chay unquy mana akchamanta riqhurinanpaq.

SARA MALLKIMANTA PLAGAS CHANTA UNQUYKUNA

Sara khuru: chay sara khuru juch’uy sara mallkiman astawan cogollonta mikhun. Chantapis, laqhinta jutk’uran, ajinamanta kay sara mallki mana allinta wiñanchu, chantapis achkha khuru sara chakrapi kaptin llimphuta tukupuyta atinman.

Imaynata jark’anku:

Ø  Sapa kampañapi wak puquyta tarpuna

Ø  Sumaq sara layata tarpunapi apaychana

Ø  Sapa kuti qhurakunamanta qhawana, chantapis llimphuchana

Ø  Khuru jampiwan jampina

Chuqllu khuru: chay chuqllu khuru astawan sarap chuqllunman yaykun, maypichus kayqa mujunta mikhun, chantapis wakinpiqa ismuchin. 

Imaynata jark’akun:

Ø  Sapa kampañapi wak puquyta tarpuna

Ø  Sumaq sara layata tarpunapi apaychana

Ø  Sapa kuti qhurakunamanta jarkana chantapis llimpuchana

Chantapis kay sara yura para pachapi astawan ismuran chaypis wakin sara mallki laqhin qawiran.

Ch’aki pachapi wakin sara yurakuna astawan qawin chantapis mana allinta winaychun, chaypis juk chhikata puqun.

---

[1] kay kutipiqa chay –pi k’askaqqa mana chay kiti chayri juk chhiqanmanchu ñikuchkan, imaynatachá tukuypis riqsinchik jinata, astawanqa, kay kutipiqa chay khurup mayqin kayninman ñikuchkan, wiñanta ñisunmanchu, khuru wiñan kachkaptinman.

[2] kay llimp’iyuqman simiqa chay llimp’iyuqmanqa ñikuchkan, maypicha chay –qa k’askaqlla qhichurparisqa kachkan. jinata qhichwa simikunapi tariyta atisunchik.